Gây sốc thị trường! Lula bất ngờ lội ngược dòng trong vòng hai bầu cử, lập kỷ lục giành nhiệm kỳ thứ tư

Tổng thống đương nhiệm của Brazil, Luiz Inácio Lula da Silva, đã lội ngược dòng trong cuộc bầu cử tổng thống, đánh bại đối thủ Flávio Bolsonaro với tỷ lệ phiếu 51% so với 49%, giành chiến thắng nhiệm kỳ thứ tư chưa từng có trong lịch sử. Kết quả này đã phá vỡ kỷ lục lịch sử kể từ khi Brazil khôi phục dân chủ năm 1989, chưa từng có ứng viên nào lật ngược thế cờ sau khi thua ở vòng đầu, đồng thời khiến dư luận về dự đoán sự kết thúc sự nghiệp chính trị của vị lão tướng 80 tuổi này trở nên sai lệch.

Theo thống kê của Tòa án bầu cử Brazil, kết quả trên dựa vào 73% số phiếu đã được kiểm đến 20 giờ 48 phút tối Chủ nhật. Tổ chức khảo sát Datafolha ngay lập tức dự đoán Lula sẽ chiến thắng. Ngày bầu cử cũng bất ngờ với nhiều sự kiện, xuất hiện cáo buộc đàn áp cử tri và thời gian bỏ phiếu được gia hạn bất ngờ. Cuối cùng, khối cử tri tập trung quy mô lớn ở khu vực Đông Bắc đã giúp Lula lội ngược dòng ở giai đoạn cuối cùng.

Trước đó, nghị sĩ cánh hữu và con trai lớn của cựu Tổng thống Brazil, Flávio Bolsonaro đã dẫn đầu ở vòng đầu; trong lịch sử, kể từ khi Brazil khôi phục dân chủ năm 1989, chưa từng có ứng viên nào lội ngược dòng sau khi thua ở vòng đầu, điều này khiến triển vọng chiến thắng của Lula trở nên cực kỳ bất lợi.

Theo Bloomberg đưa tin, đối với thị trường, sự trở lại của Lula có nghĩa là tiếp tục khung chính sách hiện tại, nhưng thâm hụt ngân sách cao, gánh nặng nợ và mức lãi suất vẫn là những mâu thuẫn căn bản chưa giải quyết. Ông cam kết thúc đẩy việc chỉnh lý ngân sách nhưng chưa đưa ra lộ trình cụ thể, đồng thời rõ ràng bày tỏ sẽ không hy sinh chương trình xã hội để làm hài lòng thị trường tài chính, lập trường này dự báo sẽ gây lo ngại liên tục về tính bền vững tài khóa của Brazil cho các nhà đầu tư.

Sau khi kết quả bầu cử được công bố, ETF theo dõi thị trường chứng khoán Brazil đã lao dốc 13% trên thị trường Nhật Bản. Trước đó thị trường đa số đặt cược Flávio Bolsonaro có ý chí thúc đẩy chỉnh lý ngân sách hơn, còn ưu tiên chính sách của Lula luôn là kích thích tiêu dùng để thúc đẩy tăng trưởng thay vì đối mặt với mâu thuẫn tài chính nan giải của Brazil. Chuyên gia phân tích chính trị Brazil, người sáng lập và CEO của Dharma Political Risk and Strategy, Creomar de Souza, nhận định:

“Ông ấy có thể nghĩ mình nhận được tấm vé thông hành, nhưng ông ấy đã tái đắc cử trong một môi trường tổ chức yếu.”

Sát nút: Bất thường ngày bầu cử và cú sốc thị trường

Lula chiến thắng lần này được xem là màn lội ngược dòng điển hình trong sách giáo khoa chính trị. Sau khi kết thúc vòng đầu ngày 4/10, Flávio Bolsonaro dẫn đầu, mọi động thái đều cho thấy ưu thế nắm chắc chiến thắng—bởi lẽ lịch sử dân chủ Brazil chưa từng cho thấy người thua vòng đầu có thể lật ngược ở vòng quyết định.

Nhưng Lula đã phản công. Ông liên tục tung ra hàng loạt biện pháp hỗ trợ tài chính cho các gia đình, bao gồm tăng khoản trợ cấp của chương trình "Bolsa Família", cấm đánh bạc trực tuyến, triển khai chương trình tái cấp vốn nợ tiêu dùng quy mô lớn phủ khắp các ngân hàng tư nhân, và thậm chí phát thuốc giảm cân qua hệ thống y tế công.

Trong 15 ngày cuối trước quyết định, ông tập trung chiến lược vào nhóm cử tri vắng mặt vòng đầu và nhóm chưa bày tỏ ý kiến, đặc biệt khai thác sâu khu vực Đông Bắc đông dân—nơi có sự trung thành cảm tình sâu sắc, cuối cùng trở thành nền tảng then chốt.

Cần lưu ý, tiến trình vòng quyết định không mấy suôn sẻ. Ngày bầu cử xuất hiện cáo buộc đàn áp cử tri, thời gian bỏ phiếu được gia hạn khẩn cấp, tình hình lúc đó rất hỗn loạn. Cuối cùng, Tòa án bầu cử Brazil công bố Lula chiến thắng với mức chênh lệch chỉ khoảng 3,5 điểm phần trăm, mức sát nút nhất trong bốn lần ông đắc cử.

Đối với thị trường, kết quả này tạo ra tác động tiêu cực rõ rệt. Các nhà đầu tư trước đó đã liên tục đổ tiền vào thị trường Brazil, đặt cược vào tiềm năng cam kết kỷ luật tài chính của Bolsonaro—dù Flávio Bolsonaro chưa đưa ra kế hoạch cụ thể về cắt giảm ngân sách. Thắng lợi của Lula đồng nghĩa logic này bị phá vỡ, thị trường đã phản ứng nhanh, ETF liên quan đến cổ phiếu Brazil sụt giảm mạnh trên thị trường Nhật Bản.

Thắng lợi lần này của Lula cũng phần nào nhờ vào sự tập hợp của cử tri tại những vùng nghèo nhất Brazil, nền tảng chủ lực này đã giúp ông tạo ra bước ngoặt quyết định ở thời khắc then chốt.

Nhiệm kỳ thứ tư: Danh mục thách thức chưa từng có

Lula tái đắc cử làm nên lịch sử, nhưng trước mắt ông là danh mục vấn đề điều hành phức tạp chưa từng thấy. Về kinh tế, thâm hụt ngân sách tăng cùng quy mô nợ phình to đẩy lãi suất tăng cao, khiến các hộ gia đình Brazil bị mắc kẹt trong bẫy nợ—tỷ lệ vỡ nợ cá nhân đã lên tới mức cao nhất trong gần 20 năm.

Sự phình nợ và thâm hụt liên tục khiến lãi suất Brazil duy trì ở mức cao lâu dài, không chỉ gây áp lực cho doanh nghiệp và nhà đầu tư, mà còn đẩy các hộ gia đình vào lún sâu nợ nần—tỷ lệ vỡ nợ cá nhân đã vượt mức đỉnh cao nhất trong 20 năm qua.

Dư luận hoài nghi về khả năng Lula xử lý các vấn đề trên. Quan điểm chính sách của ông từ trước tới nay luôn tập trung vào kích cầu tiêu dùng, thay vì cải cách phía cung hay cân bằng thu chi tài chính. Những người chỉ trích cho rằng, đường lối trợ cấp công và chuyển giao xã hội, với một thế hệ trẻ ngày càng chìm trong “kinh tế gig”, đã không còn cung cấp những giải pháp bền vững.

Đồng thời, dù nhiệm kỳ thứ ba của ông đẩy tỷ lệ thất nghiệp xuống 5,4%, mức gần thấp nhất lịch sử, tăng trưởng kinh tế nhiều lần vượt dự báo của các nhà kinh tế, nhưng khủng hoảng chi phí sống do lạm phát đã khiến tỉ lệ ủng hộ Lula trong nhiệm kỳ hiện tại rơi xuống mức thấp lịch sử, nhiều người dân vẫn chưa cảm nhận được lợi ích thực tế từ cải thiện kinh tế.

Về chính trị, xã hội Brazil bị chia rẽ sâu sắc giữa các ý thức hệ không thể hòa giải. Chuyên gia Creomar de Souza nhận định:

"Có thể ông ấy nghĩ mình đã nhận được tấm vé thông hành, nhưng ông ấy tái đắc cử trong một môi trường thể chế mong manh. Ông ấy cần xây dựng liên minh, dù chiến thắng này truyền tín hiệu mạnh tới phe cực hữu, buộc họ phải suy ngẫm lại cách vận hành của mình."

Creomar de Souza cho rằng, Lula cần tái thiết liên minh trong bối cảnh chính trị phân cực cao, đồng thời phải phát đi thông điệp rõ ràng tới phe cực hữu—hai nhiệm vụ này bản thân đã tồn tại căng thẳng nội tại.

Lula cũng đối mặt với khó khăn khi trong nước chưa có người kế nhiệm rõ ràng, bản thân từng công khai tuyên bố không tái ứng cử, nhưng cuối cùng lại thay đổi và ra tranh cử, yếu tố tuổi tác của ông cũng khiến dư luận quan tâm không thể tránh khỏi.

Lula từng chấm dứt nhiệm kỳ thứ hai năm 2010 với tỷ lệ ủng hộ 83%, khiến lúc đó Obama ca ngợi ông là "chính trị gia được yêu mến nhất trên hành tinh". Song bê bối tham nhũng và thời gian ở tù đã làm hào quang của ông mờ đi, có thời điểm ông gần như chứng kiến sự kết thúc hoàn toàn của sự nghiệp chính trị bản thân.

Giờ đây, sau hai lần liên tiếp tái xuất chính trường, Lula ở tuổi 80 đã đứng ở vạch xuất phát mới của nhiệm kỳ.