Đọc lại tác phẩm kinh điển: Bài viết năm 1999 của Buffett trên tạp chí Fortune: Làm thế nào để suy nghĩ về đầu tư vào công nghệ

Năm 1999, các nhà đầu tư thời điểm đó có thể được chia thành hai nhóm: (1) Những người thành công nhờ làn sóng Internet và (2) Những "lão già tụt hậu" bị thị trường bỏ xa vì không bắt được cơ hội Internet.

Tương tự với sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo hiện nay, năm đó, hai phe “bong bóng Internet” và “bạn đã bị thời đại bỏ lại” đã tranh luận quyết liệt, ai cũng có lý lẽ riêng của mình.

Hãy cùng quay lại năm 1999, vào tháng 7, nhân vật tiêu biểu cho giá trị truyền thống Warren Buffett đã viết một bài báo kinh điển trên tạp chí Fortune. Trong bài viết này, Buffett đã lý giải vì sao các nhà đầu tư có thể kỳ vọng lợi nhuận quá cao từ các công nghệ mới.

Ông không hùng hồn như các nhà bình luận thị trường khác, mà dùng phân tích lịch sử và nguyên lý cơ bản để chỉ ra vì sao những kỳ vọng lợi nhuận cao trong tương lai, nhất là kỳ vọng về sự đổi mới do công nghệ mới, lại có thể là quá lạc quan.

Tất nhiên, nếu đứng từ bây giờ nhìn lại thì ta đã biết rằng 8 tháng sau bài báo ấy, bong bóng Internet vỡ và vô số tài sản bốc hơi. Điều này càng đáng để ta xem, trước công nghệ mới, những nhà đầu tư xuất sắc như Buffett suy nghĩ như thế nào. Và cũng thấy trong lúc bong bóng và viễn cảnh tốt đẹp hấp dẫn, Buffett đã lựa chọn như thế nào.

Khả năng nhận định về thị trường chứng khoán của Buffett

Kỳ vọng của các nhà đầu tư chứng khoán hiện nay đã quá cao và tôi sẽ giải thích lý do...…Những điều tôi sắp nói——nếu chúng chính xác——sẽ ảnh hưởng đến lợi nhuận dài hạn nhà đầu tư Mỹ có thể đạt được trong tương lai.

Trước tiên, hãy định nghĩa“đầu tư”. Định nghĩa này rất đơn giản nhưng hay bị lãng quên: Đầu tư là bỏ tiền ra bây giờ, để đảm bảo sau này thu về nhiều hơn——là thu về nhiều tiền hơn về sức mua thực tế sau khi loại trừ ảnh hưởng của lạm phát.

Để có cái nhìn lịch sử, hãy cùng nhìn lại diễn biến thị trường chứng khoán trong34năm qua. Đầu tiên là khoảng thời gian đầu17năm, từ cuối năm1964đến1981.

Chỉ số Công nghiệp Dow Jones
Năm 196412tháng 1231 ngày:874.12điểm
Năm 198112tháng 1231 ngày:875.00điểm

Ai cũng biết tôi là nhà đầu tư dài hạn và rất kiên nhẫn, nhưng với khoảng thời gian dài như vậy mà chỉ số gần như không thay đổi thì chắc chắn là không hài lòng.

Đối lập với điều đó: Trong17năm này, GDP của Mỹ gần như tăng gấp 5 lần, với mức tăng370%……vậy mà chỉ số Dow Jones vẫn dậm chân tại chỗ.

Để hiểu nguyên nhân, phải nhìn vào một trong hai biến số then chốt ảnh hưởng tới thành quả đầu tư: lãi suất. Tác động của lãi suất lên định giá tài sản tài chính giống như lực hút của trọng lực lên vật thể: lãi suất càng cao, sức kéo xuống càng lớn.

Trong giai đoạn1964-1981, lãi suất trái phiếu chính phủ dài hạn đã tăng mạnh, từ hơn4%cuối năm1964lên hơn15%cuối năm1981. Lãi suất tăng đã gây áp lực lớn lên giá trị tất cả các khoản đầu tư……Vì vậy, lực hút “trọng lực” lãi suất tăng gấp 3 đã giải thích rất rõ vì sao kinh tế tăng trưởng mạnh mà thị trường chứng khoán không tăng tương ứng.

Bên cạnh đó, đầu thập niên 80 của thế kỷ 20, tình hình lại đảo chiều……Hãy xem thị trường chứng khoán trong17năm này: nếu bạn đầu tư 1 triệu USD vào chỉ số Dow Jones vào ngày 16 tháng 11 năm1981và tái đầu tư tất cả cổ tức, đến ngày 31 tháng 12 năm1998, bạn sẽ có 19.720.112 USD với tỷ suất sinh lời hàng năm19%.

Trong khoảng 17 năm này, yếu tố thứ hai ảnh hưởng đến giá cổ phiếu là tỷ lệ lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp so với GDP.

Tuy nhiên, đến năm1981, xu hướng đang tiến về đáy của quãng này, lợi nhuận năm1982giảm xuống chỉ còn3,5%. Nên lúc đó, nhà đầu tư đối mặt với hai yếu tố bất lợi lớn: Lợi nhuận chưa đạt mức trung bình nhưng lãi suất lại quá cao.

Vậy điều gì đã xảy ra trong 17 năm kể từ1982? GDP không tăng thần kỳ như trước: Giai đoạn này GDP tăng chưa đến ba lần. Nhưng lãi suất bắt đầu giảm, hiệu ứng Volcker (Paul Volcker) giảm bớt, lợi nhuận lại tăng trở lại……Hai yếu tố cơ bản có ý nghĩa nhất với nhà đầu tư đã thay đổi ngoạn mục, lý giải phần lớn việc thị trường chứng khoán tăng hơn 10 lần trong17năm này——từ 875 điểm lên 9.181 điểm.

Tất nhiên, tâm lý thị trường cũng đóng vai trò lớn. Một khi thị trường bò tót khởi phát,một nhóm người bị cuốn vào cuộc chơi vì đơn giản họ cảm thấy không nắm giữ cổ phiếu là một sai lầm – chứ không phản ứng gì với lãi suất hay lợi nhuận. Thực tế, nhóm này thêm vào thị trường một yếu tố “Tôi không thể bỏ lỡ buổi tiệc này” bên cạnh các yếu tố cơ bản.

Hiện nay phần lớn nhà đầu tư nhìn vào con đường đã đi qua và ôm ấp kỳ vọng đẹp đẽ. Kết quả khảo sát do PaineWebber và Gallup công bố tháng 7 cho thấy, các nhà đầu tư có ít kinh nghiệm nhất (dưới 5 năm) kỳ vọng lợi nhuận hàng năm trong 10 năm tới đạt 22,6%. Kể cả người đã đầu tư trên 20 năm, cũng kỳ vọng tới 12,9%.

Nhưng tôi muốn nói về rủi ro giảm giá mà tôi nghĩ đến——kỳ vọng toán học, nó sẽ thấp hơn nhiều so với con số đó.

……Quay lại ý trước tôi nói: Tương lai có thể có ba yếu tố giúp nhà đầu tư kiếm lãi lớn.

Thứ nhất là lãi suất có thể giảm

Thứ hai là tỉ trọng lợi nhuận doanh nghiệp trongGDPcó thể tăng mạnh.

Giờ sang ýthứ ba: Có thể bạn là người lạc quan, nghĩ rằng dù các nhà đầu tư khác có gặp khó khăn thì bản thân bạn vẫn sẽ thắng. Trong thời kỳ đầu của cuộc cách mạng thông tin (tôi hoàn toàn tin vào điều đó), suy nghĩ này rất dễ bị cám dỗ.Tôi nghĩ, nhìn lại một số ngành đã thay đổi nước Mỹ đầu thế kỷ này sẽ rất hữu ích: ngành ô tô và hàng không……

Tổng cộng nước Mỹ từng có ít nhất2.000thương hiệu ô tô, ngành này tác động lớn đến đời sống con người. Nếu bạn đoán được từ sớm tầm ảnh hưởng của ngành này, hẳn sẽ cho rằng:“Đây chính là con đường làm giàu.” Nhưng đến thập niên 90, chúng ta còn lại gì? Sau khi liên tục thanh lọc ngành, nước Mỹ chỉ còn ba công ty ô tô——bản thân họ cũng không phải là“kẻ chiến thắng lớn”đối với nhà đầu tư. Vậy nên, đây là một ngành thay đổi nước Mỹ rất lớn, cũng tác động mạnh đến nhà đầu tư——nhưng không theo cách như họ chờ đợi.

Nói thêm, trong những lần thay đổi lớn như vậy, tìm ra “kẻ thua cuộc” thường dễ hơn nhiều. Khi đó, bạn có thể nhận ra tầm quan trọng của ngành ô tô, nhưng vẫn rất khó chọn đúng công ty đem lại lợi nhuận. Nhưng lúc đó bạn có thể quyết định rất rõ ràng, đó là “bán khống” ngựa.

Trong 25 năm đầu thế kỷ trước, ngoài ô tô, một phát minh kinh doanh thực sự có sức thay đổi là máy bay——một ngành cũng đủ “ngon ăn” để nhà đầu tư khao khát. Tuy nhiên, khi tra lịch sử các hãng sản xuất máy bay, trong giai đoạn1919-1939từng có khoảng300công ty, nhưng đến nay chỉ còn rất ít công ty còn hoạt động.

Hãy xem ví dụ hàng không sụp đổ. Tôi có một danh sách ghi lại 129 hãng hàng không nộp đơn phá sản trong 20 năm qua. Continental Airlines thậm chí lọt vào danh sách tới hai lần. Thực tế, cho đến năm 1992——dù sau đó có cải thiện——cộng dồn toàn bộ lợi nhuận ngành hàng không Mỹ từ khi nhành ra đời đến khi đó là… bằng 0.

Tuyệt đối bằng 0

Tôi sẽ không nhắc lại các ngành từng rất hút nhà đầu tư và thay đổi hoàn toàn cuộc sống của chúng ta, như sản xuất radio và tivi, nhưng chưa từng đem lại lợi nhuận cho nhà đầu tư Mỹ. Bài học tôi rút ra là: Chìa khoá trong đầu tư không phải là đánh giá ngành đó sẽ tác động xã hội ra sao, quy mô tăng trưởng thế nào, mà là xác định lợi thế cạnh tranh của từng công ty cụ thể, đặc biệt là tính bền vững của nó. Chỉ những sản phẩm hoặc dịch vụ có “hào lũy” rộng lớn, bền lâu“moat”mới mang lại lợi nhuận cho nhà đầu tư.