MSCI pasayishi haqida ogohlantirish “vahimali” sotuvga sabab bo‘ldi! Indoneziya fond bozorida ikki kun ketma-ket katta pasayish yuz berdi, oxirgi olti yildagi eng past darajaga tushdi

ZhiTong Moliya Ilovasi xabariga ko'ra, indeks tuzuvchi tashkilot MSCI (Morgan Stanley Capital International) tomonidan Indoneziya fond bozori reytingini pasaytirish va uni global indekslardan chiqarib tashlash masalasi ko‘tarilishi natijasida mablag‘lar chiqib ketishiga oid xavotirlar kuchaygach, Indoneziya fond birjasida “vahimali” sotuv boshlangan va ketma-ket ikki kun davomida juda katta yo‘qotishlar qayd etildi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Jakarta kopmleks indeksi o‘tgan juma kuni 11%dan ziyod qulab, so‘nggi 30 yildagi eng katta kunlik yo‘qotishni qayd etdi, dushanba kuni esa yana 5%dan ortiq tushib, oxirgi olti yildagi minimal darajaga yetdi.

Joriy yil yanvar oyidayoq MSCI Indoneziya fond bozorini “rivojlanayotgan bozorlar”dan “chetki bozorlar” toifasiga tushirib yuborishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi. O‘tgan bir necha oy davomida mazkur tashkilot ochiq va yopiq kanallar orqali indoneziyalik rasmiylarni investorlarning bozor manipulyatsiyasi va ma’lumot ochiqligining yetarli emasligi haqidagi tashvishlarini bartaraf etishga chaqirib kelmoqda.

Endilikda esa MSCI sabri tugab, yanada keskinroq choralar ko‘rishni ko‘rib chiqmoqda. Hozirda MSCI Indoneziyani “mustaqil bozor” sifatida qayta tasniflash tashabbusi bo‘yicha fikr almashishni boshlagan. MSCI bildirganidek, “chetki bozor”ga pasaytirish mamlakat bozoridagi muammolarning jiddiyligini yetarli darajada aks ettirmaydi. Agar bozor boshqaruvi va faoliyatida aniq va muhim yaxshilanishlar ko‘zga tashlanmasa, MSCI bu o‘zgarishni davom ettirishi kutilmoqda. Muloqot 2027 yil 30 aprelgacha davom etadi va yakuniy qaror 2027 yil 30 iyungacha qabul qilinishi rejalashtirilgan.

1989 yildan beri, ya’ni MSCI rivojlanayotgan bozorlar indeksini joriy qilganidan buyon Indoneziya doim rivojlanayotgan bozor maqomini saqlab kelayotgan edi. Iqtisodi va kapital bozori kengayishi ortidan indeks tarkibiga kirishi Indoneziyaning global investitsiyalar portfelidagi ahamiyatini mustahkamlab bergan.

Agar Indoneziya mustaqil bozor sifatida tasniflansa, u MSCI’ning asosiy global indekslaridan butunlay chiqariladi – MSCI rivojlanayotgan bozorlar indeksini kuzatuvchi passiv fondlar Indoneziya aksiyalarini majburan sotishga, ushbu indeksni mezon sifatida ishlatadigan faol boshqariladigan fondlar esa pozitsiyalarini qisqartirishga majbur bo‘lishi mumkin. Yangi “rivojlanayotgan bozorlar” va “chetki bozorlar” mezonlaridan ham chiqarib tashlanishi chet ellik investorlarga bo‘lgan talabni yanada kamaytirib, fond narxlari hamda likvidligiga qo‘shimcha bosim keltirib chiqarishi mumkin.

MSCIning o‘tgan payshanba kungi bayonotida aytilishicha, Indoneziya rasmiylari bir qator islohot choralarini e’lon qilganiga qaramay, bozor ishlamasligi muammolari hanuz katta tashvish uyg‘otmoqda. Investorlarning fikriga ko‘ra, mahalliy bozorga doimiy hamkorlikda savdolar, ya'ni manipulyatsiya holatlari xos, ammo bu qoidabuzarliklarga nisbatan jiddiy huquqiy choralar ko‘rilgani haqida aniq isbotlar yo‘q.

Indoneziya Fond Birjasi dushanba kuni quyidagilarni ma’lum qildi: “MSCIning e’loni biz uchun kutilmagan bo‘ldi va bu bozorda vahimani keltirib chiqardi.” Shu kuni fond birjasidagi cheklanma qiymatini 14%dan 7%gacha qisqartirdi, bu orqali sotuv bosimini kamaytirishga harakat qildi. Shuningdek, birja boshqaruvi MSCI rahbariyati bilan dushanba kuni kechga yaqin uchrashuv o‘tkazishi rejalashtirilgan.

MSCI tahdidi atrofida yuzaga kelgan taranglik Indoneziya rupiyasi va obligatsiyalar bozoriga ham tarqaldi. Indoneziya rupiyasi bir paytlar 1 AQSh dollariga nisbatan 18,040 rupiyaga tushib, o‘tgan yil iyun oyida yetilgan 1 AQSh dollariga 18,190 rupiya tarixiy minimumiga yaqinlashdi. Ayni paytda, davlat obligatsiyalari sotuvga chiqarildi va 10 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi 7.4%ga ko‘tarildi (juma kungi 7.169%dan yuqori).

Yanvardan oktyabr oyi o‘rtalarigacha xalqaro fondlar Indoneziya aksiyalar bozoridan qariyb 5 milliard dollarga yaqin mablag‘ni qaytarib olgan. Bu sur’atda davom etsa, yil yakunida mablag‘larning chiqib ketishi tarixiy rekord darajasiga yetishi mumkin, natijada Indoneziya 2026 yilda dunyodagi eng zaif ko‘rsatkichga ega fond bozori bo‘lib qoladi. Agar MSCI Indoneziyni mustaqil bozor sifatida qayta tasniflasa, mablag‘lar chiqib ketishi yanada kuchayishi, Indoneziya birjasining avvaldan ham yomon ahvolini og‘irlashtirishi mumkin.

Faqat “chetki bozor” maqomiga tushurishning o‘zi ham Indoneziya aksiyalaridan katta hajmli xorijiy kapital chiqib ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Goldman Sachs tahlilchilarining hisoblashicha, eng keskin ssenariyda, faqat passiv sarmoyalarning chiqib ketishi 13 milliard AQSh dollarigacha yetishi mumkin. Chunki ko‘plab global fondlar kapitalni indeks mezoniga aniq bog‘lab taqsimlaydi, demak, agar Indoneziya “rivojlanayotgan bozorlar” indeksidan olib tashlansa, ba’zi fondlar Indoneziya aktivlaridagi ulushini qisqartirishga yoki butunlay sotib yuborishga majbur bo‘ladi.

Citigroup tahlilchilarining ta’kidlashicha, agar Indoneziya “mustaqil bozor” maqomiga tushurilsa – ya’ni MSCIning asosiy global indekslaridan butunlay chiqarilsa – uning ta’siri “yanada salbiyroq” bo‘ladi. Bunday katta hajmdagi chet el kapitalining chiqib ketishi rupiyaning qadrsizlanishiga, moliyalashtirish xarajatlarining oshishiga va Indoneziyaning ichki jamg‘armalar hamda davlat fonlaridan yanada ko‘proq bog‘liqligiga olib kelishi mumkin. Bu zarba chet el kapitalidagi ulushi yuqori, likvidligi yaxshi bo‘lgan yirik kompaniyalarga – ayniqsa, banklarga va indeksda katta ulushga ega boshqa kompaniyalarga – kuchli ta’sir qiladi. Xorijiy sarmoya chiqishining davom etishi banklarning kreditlash, infratuzilma rivojlanishiga sarf-xarajatlar va korxona investitsiyalarini pasaytirishga olib kelishi mumkin, buning natijasida iqtisodiy o‘sish sekinlashadi va ish o‘rinlari yaratilishi ham to‘xtashi mumkin.

Ikki nafar hukumatga yaqin manbaga ko‘ra, Indoneziya prezidenti Prabovo Subianto dushanba kuni tushdan keyin asosiy moliyaviy amaldorlar bilan “hozirgi iqtisodiy vaziyat”ni muhokama qilish uchun uchrashuv o‘tkazishi kutilmoqda. Uchrashuvda suveren jamg‘arma Danantara va Indoneziya moliyaviy tizimi barqarorligi qo‘mitasi ham ishtirok etadi. Ushbu qo‘mita tarkibiga moliya vaziri, Markaziy bank rahbari, Moliyaviy xizmatlar agentligi (OJK) boshlig‘i va Indoneziya omonatlarini sug‘urtalash kompaniyasi rahbari kiradi.

S&P Global Ratings suveren tahlilchisi Rain Linning ta’kidlashicha, MSCIning so‘nggi ogohlantirishi ko‘proq kapital chiqib ketishiga olib kelishi mumkin, biroq bu chiqimlar moliyalashtirish xarajatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan darajada bo‘lmaydi. U qayd etdi: “Haqiqiy xavotir, investor ishonchiga ziyon yetishi va bu holat bozor kayfiyatining davlat obligatsiyalari hamda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarga tarqalish xavfi borligini ko‘rsatadi.”

O‘tgan juma kuni Indoneziya bozor nazoratchi organlari uchta kompaniyaga bozor manipulyatsiyasi uchun umumiy hisobda qariyb 117 million dollar jarima qo‘ydi va shu orqali yuqoridagi xavotirlarga javob qaytarishga harakat qildi. Singapurdagi Aletheia Capital kompaniyasining ASEAN bozorlaridagi mutaxassisi Angus Mackintosh shunday deydi: “Jarimalar ijobiy qadam, biroq OJKning tartibga soluvchi vakolatini yaxshilash va bozorni suiiste’mol qilish bilan shug‘ullanuvchi ayrim taniqli ishtirokchilarga nisbatan ham bevosita choralar ko‘rish uchun muvofiqlashtirilgan harakatlar amalga oshirilishi zarur.”