AI pufak chilang‘a Wall Streetda jiringladi! Oak Tree Capital Marksi esa rozi emas: bozor hali eng xavfli paytga yetgani yo‘q, investorlar xavf haqida hali sezmagan.

Zhihui Moliya Ilovalari APP xabar berishicha, Ray Dalio, Michael Novogratz kabi milliardlab dollar mablag‘ga ega xedj fond egalari va ko‘plab nisbatan kam tanilgan bozor kuzatuvchilari ham, tobora ko‘proq professional investorlar sun’iy intellekt (AI) savdo ishtiyoqi ta’sirida, AQSH fond bozori bubble (pufaklanish) chegarasida ekanini ta’kidlamoqda.

Har safar Nasdaq 100 indeksi tarixiy rekord darajaga yetganda, ommaviy axborot vositalarida “internet bubble” haqida xabarlar soni sezilarli oshadi. O‘tgan oy boshlarida indeks yana bir bor rekord o‘rnata boshlaganda ham shu holat takrorlandi. Bozordagi ushbu xavotirli muhit o‘tgan haftadagi sotuv bosimini ham izohlashi mumkin – Nasdaq 100 indeksi o‘tgan haftada jami 5,5 foizga tushib ketdi.

Internet bubble haqidagi xabarlar texnologik aktsiyalardagi o‘sish bilan birga ko‘paymoqda

Biroq, agar hozirda bozor haqiqatdan ham bubble holatida bo‘lsa, Uoll-Strit investorlar uchun ushbu bubble qanday aniqlash tobora qiyinlashmoqda. Eng oddiy narx/foyda (P/E) ko‘rsatkichi misolida, 25 yil avval internet bubble davrida PE keskin issiqlik darajasiga chiqqan bo‘lsa, hozirda, kompaniyalar daromadlari eksploziv o‘sishi kutilyapti va natijada S&P 500 hamda Nasdaq 100 kabi asosiy indekslarning prognozli PE ko‘rsatkichi bu yil aslida kamaygan. Qolaversa, 2000 yilda, bozor cho‘qqisiga chiqishidan bir oy avval, S&P 500 indeksi doirasidagi eng yirik beshta texnologiyada o‘rtacha prognozli PE darajasi 65 barobar atrofida edi, hozir esa eng yirik beshta texnologiya uchun bu ko‘rsatkich o‘rtacha 23 barobarni tashkil etmoqda.

Xo‘sh, ayni vaqtdagi bozor qanday xususiyatlarga ega, shu sababli juda ko‘p odam bubble paydo bo‘layotganiga ishonyapti? Agar ular to‘g‘ri baho berayotgan bo‘lsa, bu pufakni yorib yuboradigan omillar nimada? Bozor mutaxassislari haddan tashqari issiqlik alomatlari sifatida rekord darajadagi qarzdorlik, saqlab bo‘lmaydigan daromad o‘sishi kutilmalari va avvalgi bubble davrlariga o‘xshash bozor kayfiyati va xatti-harakatlarini ko‘rsatmoqda.

Oaktree Capital Management shirkati hammuassisi Howard Marks: “Agar bubble‘ning bir tipik xususiyatini tanlash zarur bo‘lsa, bu – u butun yo‘nalishni har qanday harakatga aylantirib yuboradi. Kimdir mo‘may daromad oladi, ishtirok etmaganlar ahmoqdek his qiladi va imkonni boy berganidan achinadi," – deydi.

Marks internet bubble davrida bozordagi cho‘qqini to‘g‘ri aniqlagan va o‘tgan yili ham “obozor bubble kuzatuvi” rejimiga o‘tganini e’lon qilgan. Uning aytishicha, “bubble” atamasi noaniq, lekin odatda bubble – bu bozor narxlari investorlar mantiqiy mulohazasidan ancha yuqoriga ko‘tarilganda, riskga ishtiyoq va bozor kayfiyati real voqealardan uzilganida yuzaga keladi. Telefon orqali bergan intervyusida: “Bubble – mantiqsiz farovonlik va beparvo shoshqaloqlik degani. ‘Hech narsa sezilmayapti’ ham mos so‘z”, – deydi.

Marks o‘zining hozirda eng ko‘p e’tibor qilayotgan bubble ko‘rsatkichlarini tahlil qilar ekan, bozor hanuz bu bosqichga yetmaganini aytadi. Garchi investorlar texnologik aktsiyalarda o‘sishdan qo‘rqib qolgan bo‘lsalar-da, ular holatni avvalgi bubble bilan hamisha taqqoslashlari – risklardan bexabar emasliklaridan dalolat beradi.

Yana bir signal – investorlar beparvo harakati – bo‘yicha esa ziddiyatli belgilari bor. An’anaviy PE darajasi bubble uchun tipik darajada yuqori emas, lekin oxirgi o‘n yillik daromadlar asosida ko‘rilganda, ko‘rsatkichlar tashvishli.

Investorlarning beparvo harakati

Texnik tomondan, treyderlar aytishicha, hozirgi bozor oldingi bubble‘lar so‘ngida kuzatilgan fond bozoridagi “shoklar” bilan o‘xshash jihatlarga ega. Keltirilgan ayrim ko‘rsatkichlar orasida: aktsiyalar va obligatsiyalarning chiqarilish hajmi rekord darajada, bozor impulsivligi esa haddan tashqari oshgan. Shuningdek: bir sektor ichida eng yaxshi va eng yomon natijani bergan aktsiyalar o‘rtasida katta tafovut va bozor o‘sishida keng ko‘lamli ishtirokning yetishmasligi kuzatilmoqda.

JonesTrading Institutional Services LLC’ning bosh bozor strategiyasi Michael O’Rourke fikricha, yirik texnologik kompaniyalar PE ko‘rsatkichi pasayishi mantiqiy, chunki ular AI infratuzilmasini qurish uchun katta qarz yutib olishmoqda. Uning qayd etishicha, kompaniyalar likvidlikni sezilarli ko‘paytirganda, ularning ko‘rsatkichi qisqaradi. Aynan sarmoyalar doimiy moliyalashtirish sikliga o‘xshayotgani xavotir uyg‘otmoqda.

O’Rourke intervyusida: “Yetkazib beruvchining moliyalashtirish mexanizmi mutlaqo yangi darajaga chiqib oldi. Hatto chip ishlab chiqaruvchilar mijozlari uchun mahsulotni sotib olishga subsidiyalar ajratyapti, chunki bu bo‘lmasa, bunday xaridlar bo‘lmaydi”, – deydi.

Ba’zi investorlarni xavotirga solayotgan ko‘rsatkichlardan biri – siklga moslashtirilgan narx/foyda ko‘rsatkichi (CAPE), ya’ni o‘tgan 10 yildagi, inflyatsiyaga tuzatma kiritilgan daromadga nisbatan hisoblanadigan baholash mezoni. Bu ko‘rsatkich ko‘pincha “Shiller PE” deb ataladi va Yale universiteti iqtisodchisi Robert Shiller nomi bilan atalgan. 2000 yil mart oyida, ya'ni bozor cho‘qqisida, Shiller “Irrational Exuberance” (“Mantiqsiz farovonlik”) kitobini nashr etgandi. DataTrek Research asoschilaridan Nicholas Colas bu ko‘rsatkichni “eng keng tarqalgan va eng xavotirli baholash grafigi” deb atadi. Bugungi kundagi ko‘rsatkich bozor bahosi 41 barobar atrofida, 1999 yildagi rekord 44 barobardan biroz pastroq.

CAPE ko‘rsatkichi yuqoriga chiqdi

Yana bir tashvishli soha – fond bozorining cho‘qqisida kuchli konsentratsiya. Hozirda, bozor qiymati bo‘yicha AQSHning eng yirik uch kompaniyasi – Nvidia (NVDA.US), Apple (AAPL.US) va Microsoft (MSFT.US) – birgalikda S&P 500 indeksining 21% ulushini tashkil qiladi. 1999 yil oktyabr oyida bunga erishish uchun o‘shanda deyarli 10 ta aktsiya kerak bo‘lgan edi.

Barcha bu texnik belgilarga qaramay, o‘tgan 10 yil ichida Nasdaq 100 indeksi S&P 500 ga nisbatan umumiy hisobda 250 foizli oshish ko‘rsatgan – buni e’tiborsiz qoldirish qiyin. Hozirda investitsiyaviy byulletenlar yozadigan uzoq yillik sanoat mutaxassisi Jim Paulsen shunday deydi: “Texnologik aktsiyalardan xavotirda bo‘lsangiz ham, ularni butunlay inkor etib bo‘lmaydi. Texnologik aktsiyalardan voz kechish deyarli ahmoqlikdek tuyuladi, chunki ular har doim yaxshi natija ko‘rsatmoqda.”

Bozor ishtiyoqi

Bubble xavfi haqida so‘z yurituvchilar ko‘pincha investor kayfiyatini asosiy xatarsifat ro‘yxatiga kiritadi. Biroq bu yil institutsional ham, chakana investorlar uchun ham bozor kayfiyati ishtiyoqdan yiroq. Yuqori inflyatsiya, o‘rta muddatli saylovlardagi noaniqlik va Yaqin Sharqdagi urushlar 2026 yil davomida treyderlarni mudofaa pozitsiyasini egallashga majbur qildi. Shu bilan birga, Nasdaq 100 bir necha marta sezilarli pasayishni boshdan o‘tkazdi, hatto 10 foizlik mukammal tuzatishni ham boshdan kechirdi.

Shunga qaramay, investorlarning AI inqilobi olib kelayotgan bozor imkoni bilan bog‘liq hayajon va hatto quvonchini ko‘rsatadigan belgilari ko‘zga tashlanmoqda, shu jumladan ba’zi kompaniyalar nomini o‘zgartirib, aktsiya narxini rag‘batlantirgan holatlar. Hatto AI hype‘ining asosiy g‘oliblaridan biri Broadcom (AVGO.US) bosh direktori Chen Fuyang ham ushbu ishtiyoq muhitini tanqid qildi. U: “AI yutuqlari ba’zi investorlarni jalb qilib, ular nimaga sarmoya yo‘naltirayotganidan bexabarliklarini ko‘rsatmoqda, ularniki kazinodagi garovga o‘xshaydi”, – dedi.

Ba’zi anekdotlarda yana bir ko‘p uchraydigan bubble ogohlantirish belgisi – oddiy xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar bilan tasodifiy suhbatda ham investorlarning gaplari investment haqida bo‘ladigan holat. Mashhur an’anaga ko‘ra, Joseph Kennedy 1929 yilda poyabzal tozalovchi ishchisi unga aktsiyalar haqida maslahat bera boshlaganda, u zaxira aktsiyalarini sotish vaqti kelganini tushungan edi.

CFRA bosh investitsiya strategiyasi Sam Stovall yaqinda shunday hodisani boshdan kechirdi. U o‘z so‘zida, Nyu-Yorkda gazeta sotuvchi bir kishi undan AI bilan bog‘liq Intel (INTC.US) va Cisco (CSCO.US) aktsiyalari bo‘yicha hisobotni chop etib berishni iltimos qilganini aytdi.

Risksizlikdan bexabarlik

Qaysi agohlantiruvchi signal manbaidan qat’i nazar, hozirgi bull-run o‘zining beshinchi yiliga kirar ekan, Wall Street bozor bubble bo‘lishi mumkinligi borasidagi muhokamalari tobora kengaymoqda.

Sanoat tadqiqotlari to‘plamlariga ko‘ra, ikkinchi chorak moliyaviy hisobotlari faslida, korxona rahbarlari va tahlilchilar 15 ta turli investorlar bilan telefon konferensiyalarida hozirgi bozor bilan 2008 yilgi global moliyaviy inqiroz va texnologik bubble‘lar oralig‘ida o‘xshashliklarni muhokama qilishgan. Uchrashuvda Goldman Sachs (GS.US), Analog Devices (ADI.US) va Blackstone Group (BX.US) kabi kompaniyalar ishtirok etgan.

Ayni vaqtda esa, foiz stavkalari ancha ko‘tarilib, ilgari katta talabga sazovor bo‘lgan bozor o‘yinchilarini qiynab qo‘ymoqda. CoreWeave (CRWV.US) aksiyalari yanvar-may boshlarida deyarli ikki barobar oshgan bo‘lsa-da, o‘tgan hafta qattiq pasayganidan keyin joriy yildagi umummilliy kursi kamaydi, kompaniyaning obligatsiyalari daromadliligi esa o‘sishda davom etdi.

Reynolds Strategy LLC bosh bozor strategiyasi Bryan Reynolds: “Ko‘pincha, bozor siklining tugashiga kredit bozorida muammolar sabab bo‘ladi. Odamlar kredit bozorida margin call (qo‘shimcha ta’minot) olganida va ularni qondira olmaganlarida haqiqiy katta muammo boshlanadi,” – deydi.

Odamlar biror texnologiya dunyoni o‘zgartiradi, deb ishonganda va shu sababli aksiyalarda haddan tashqari ishtiyoq yuzaga kelganda, bubble ham yoriladi. O’Rourke aytadiki, investorlar “o‘ziga juda katta ishonch paydo qiladi va haddan tashqari narxda sotib olishadi. Bubble fikrlashining haqiqiy ma’nosi mana shu. Muammo, AI dunyoni o‘zgartira olmasligida emas.”

Internet inqilobi kabi tarixiy holatlar shuni ko‘rsatadiki, o‘sha texnologiyalar nihoyat katta muvaffaqiyatga erishgan va chuqur o‘zgarishlar olib kelgan. Shu bilan birga, bozor IPO va qo‘shimcha aksiya chiqazish orqali aksiyalar taklifini ancha oshirgan. Lekin, korxonalar kutilgan daromadga chiqmasa va foiz stavkalari yana o‘sishni boshlasa, oz sonli aktsiyalardagi yuqori ko‘rsatkichlar orqaga ketadi.

Shunga qaramasdan, Marks hozircha bozorida “risksizlikdan bexabarlik”, ya’ni investorlarning muammolardan butunlay bexabar bo‘lishi kabi tipik bubble signalini ko‘rmayapti. Aslida, Wall Street‘da deyarli har bir kishi bozor bubble bo‘lishi ehtimolini muhokama qilmoqda. Marks: “Yetarlicha odam ehtiyotkorlik bilan ma’lum sohada bubble bor yoki yo‘qligidan shubha qila boshlasa, u yerda bubble bo‘lsa ham, darajasi cheklangan deb asosli taxmin qilish mumkin”, deydi.