2013-yilgi “qisqartirish vahimasi”ni eslatadi! “Global aktivlarni baholash mezoni” bir oyda 50 punktga ko‘tarildi, bu juda kam uchraydigan holat

AQSh davlat obligatsiyalari bozori to‘rt yildan buyon eng og‘ir bir oylik pasayishni boshdan kechirmoqda, uning tebranish jadalligi tarixiy xavf darajasiga yetdi va global aktivlar narxlash tizimida zanjirli reaksiyani keltirib chiqardi.

10 yillik AQSh davlat obligatsiyalari daromadliligi sentabr oyida 50 bazaviy punktdan ko‘proqqa o‘sib, 5.3%dan oshdi va 2002 yildan beri eng yuqori nuqtaga, 2007 yilgi cho‘qqidan ancha yuqoriga yetdi. Bu o‘sish hajmi, hajmi 32 trillion dollar bo‘lgan va global moliya tizimi uchun tayanch bo‘lgan bozor uchun juda noyob holatdir.

Bloomberg va The Financial Times ma’lumotlariga ko‘ra,bu safar obligatsiyalar sotuvi fundamental haydovchilardan texnik majburiy sotuvlarning halokatli aylanishiga aylandi—foyda stavkalari oshishi ba’zi fondlarni pozitsiyani qisqartirishga majbur qiladi, natijada obligatsiyalar narxi tushadi, qarz olish narxi yanada oshadi va bu yangi sotuvga turtki beradi. JP Morgan Asset Management portfel menejeri Priya Misra ogohlantirishicha: "Bu halokatli aylanish, siz uni qanday to‘xtatishni o‘ylab ko‘rishingiz kerak. Hech kim poyezdning oldiga chiqishni istamaydi."

10 yillik haqiqiy stavka bir oyda 57 bazaviy punktga ko‘tarildi, bu bilan, tarixiy misol sifatida, 2013 yil "miqdoriy yumshatishni qisqartirish vahimasi" (Taper Tantrum) bo‘lgan edi—o‘sha vaqtda Federal zaxira sobiq raisi Bernanke aktivlar xaridlarini qisqartirish haqida signal berganidan so‘ng obligatsiyalar va aktsiyalar bozorida kuchli tebranish yuzaga kelgan edi. Hozirgi oylik haqiqiy stavka tebranishi o‘sha voqeadan beri eng jiddiylaridan biridir.

Daromadlilikning uzluksiz o‘sishi real iqtisodiyotga ham ta’sir qilmoqda, u oilaviy ipoteka va korporativ moliyalashtirish narxini oshirib, fond bozoriga bosim qilmoqda. T. Rowe Price bosh AQSh iqtisodchisi Blerina Uruçi shunday deydi: "Daromadlilikning yuqorilash tendeatsiyasi aniq va bu jarayonni ilgari suruvchi omillarning ko‘pi tuzilmaviy xususiyatga ega va uzoq muddat bo‘ladi."

Bu safargi AQSh obligatsiyalari sotuvi dastlab AQSh davlat qarzi kattaligi va inflyatsiyadan kelib chiqqan xavotirlar bilan bog‘liq bo‘lsa, bu hafta texnik omillar asosiy rol o‘ynagan majburiy pozitsiya yopishga aylandi.

AllianceBernstein global treyding rahbari Matthew Scott ta’kidlaydi, bu hafta uzoq muddatli davlat obligatsiyalari bo‘yicha katta miqdordagi sotuvlar ketma-ketligi, xedjing fondlari va katta miqdorda ipoteka bilan ta’minlangan qimmatli qog‘ozlar (MBS)ga egalik qiluvchi ko‘chmas mulk sarmoya fondlari (REITs)dan kelib chiqdi. Ular mantig‘i shundan iborat: qarz olish narxi oshishi sababli amerikaliklar kreditni muddatidan oldin to‘lash istagidan ortda qolyapti, MBS egalari uchun muddat avtomatik uzaymoqda va bu o‘zgarishni xedj qilish uchun boshqa uzoq muddatli obligatsiyalar, jumladan AQSh davlat obligatsiyalarini sotishga majbur bo‘lishyapti.

Barclays tahlilchisi Amrut Nashikkar qayd etadiki, xuddi shunday dinamika davlat obligatsiyalari fyuchers bozorida ham kuzatilmoqda—ko‘p pozitsiyaga ega bo‘lgan leveraj fondlari investitsiya portfellarini qayta muvozanatlashtirishga majbur. Citigroup North America foizli svop treyderi Daniel Gottlander ham ushbu fikrni bildiradi: "Katta miqdorda sotuv bo‘layotganda, portfelning boshqa qismlarida riskni pasaytirish kerak, shu sababli hamma narsa bir vaqtning o‘zida yuz beradi va o‘tkazuvchi effekt kuchli bo‘ladi." U aniq qilib ta’kidlaydi: hozirgi vaqtda "chekka xaridorlar hali ham yo‘q", bozor rag‘batini ta’minlaydigan odatdagi targ‘ibot sotuvchilari bu paytda ko‘rinmayapti.

Siyosiy choralar katta miqdordagi sotuvi to‘xtata olmadi. Moliya vaziri Yellen ilgari davlat obligatsiyalari sotib olish hajmini oshirishga qaror qilgan, biroq bu choralar daromadlilik o‘sishini to‘xtata olmadi.

Inflyatsiya ma’lumotlari ham bozorda tinchlik keltirmadi. Chorshanba kuni e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Federal zaxiraning asosiy inflyatsiya ko‘rsatkichi—shaxsiy iste’mol xarajatlari (PCE) narx indeksi avgust oyida yillik 3.4% ni tashkil etdi, bozordagi kutlgan 3.7%dan past, biroq bu natija obligatsiyalar bozori uchun deyarli ta’sir ko‘rsata olmadi.

Fundamental nuqtai nazardan, energiya narxlari keskin ko‘tarilishi inflyatsiyani kuchaytirishda davom etmoqda, inflyatsiya esa fiksirlangan foizli obligatsiyalar daromadiga bevosita salbiy ta’sir qiladi. Bundan tashqari, sun’iy intellektga egalik qiluvchi yirik kompaniyalarning katta moliyaviy ehtiyojlari, AQSh iqtisodiy o‘sishining kuchli kutilmalari va davlat qarzining 40 trillion dollarni oshib ketishi daromadlilikni ko‘taruvchi tuzilmaviy omillar bo‘lib turibdi. Federal zaxira siyosati nuqtai nazaridan, rais Powellning yetakchiligi ostidagi Federal Ochiq Bozor Qo‘mitasi bu oy boshida bir ovozdan foiz stavkalarini oshirishga qaror qildi va bozor hozirda oldingi 12 oy ichida yana bir necha marta foiz oshishi kutilmoqda deb baholamoqda.

Uchinchi chorak "past foiz stavkalari uzoq davom etadi" degan umidni nafaqat barbod qildi, balki bu kutilmani butunlay yo‘q qildi. G20 markaziy banklari choralariga qarab, birinchi chorakda faqat Avstraliya zaxira banki stavkalarni oshirgan, ikkinchi chorakda to‘rtta markaziy bank, uchinchi chorakda esa Avstraliya zaxira banki, Yevropa Markaziy banki, Yaponiya Markaziy banki va Federal zaxira ham jumladan bir necha asosiy markaziy banklar foiz stavkalarini birin-ketin oshirgan, global monetar siyosatning siqilishi davom etmoqda.

Batafsilroq aytganda, 10 yillik AQSh davlat obligatsiyalari daromadliligi chorshanba kungi savdoda eng ko‘pi bilan 5.306% ga yetdi, bu 2002 yildan beri eng yuqori daraja. Bu AQShda qarz shartlari nafaqat 2008 yilgi moliyaviy inqirozdan oldingi "normallashuv"ga qaytdi, balki, ehtimol, chuqurroq tuzilmaviy o‘zgarishni bildiradi.

Wall Street Journal ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi marta daromadlilik bu darajada bo‘lganida, internet pufagi endigina yorilgan, investorlar 1990-yillardagi kuchli o‘sish va doimiy yuqori foiz stavkalari xotirasini eslagan edilar. Oxirgi o‘n yillikda esa, iqtisodchilar global darajada past inflyatsiya va past foizlar zamoniga kirilganini deb hisoblashgan edi. Koronavirus pandemiyasi sababli yuzaga kelgan inflyatsiya bu taxminlarni shubha ostiga oldi va bozordagi hozirgi harakatlar uni butunlay rad etdi.

Blerina Uruçi ta’kidlaydi:sun’iy intellekt investitsiyalari to‘lqini boshlab bergan iqtisodiy o‘sish, doimiy kengayib borayotgan davlat qarzi investorlar talabiga sinov, va savdo to‘siqlarining ortishi tufayli inflyatsiyadagi bosim—bularning barchasi uzoq muddatli, tuzilmaviy omillardir.Natixis korporativ va investitsion bankining AQSh foiz stavkalari strategiyasi boshlig‘i John Briggs shunday deydi: AQSh dengiz floti va Fors ko‘rfazi neft ishlab chiqaruvchi davlatlari Eron hujumlariga javob qaytarishda ma’lum natijaga erishgan bo‘lsa-da, Brent neft narxi hanuz barreliga 100 dollar atrofida, dizel esa yaqinda tarixiy rekordga yetdi, neft oqimi uzilishi xavfi hanuz davom etmoqda.

Goldman Sachs ma’lumotlari obligatsiyalar bozoridagi bu beqarorlikning chuqur xavfini ochib beradi. Goldman Sachs’ning Tony Pasquariello qayd etadi:10 yillik haqiqiy foiz stavkasi bir oy ichida 57 bazaviy punktga ko‘tarilishi, tarixiy jihatdan, fond bozorida salbiy natijalar bilan bog‘liq bo‘lgan ikki standart og‘ish "tezlik chegarasi"ni—bir oyda taxminan 50 bazaviy punkt—yakuniy "bosim" qoidasini ishga tushirdi. Tarixiy ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, har gal 10 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi bir oyda 50 bazaviy punktdan oshiq harakat qilganida, fond bozorlari jiddiy zarba olgan.

Goldman Sachs’ning boshqa ma’lumotlari ham xavotirli: 2 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi bu yil boshidan buyon 145 bazaviy punktga ko‘tarilgan, 10 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi esa ketma-ket ettinchi oy oshmoqda. Goldman Sachs’ning kredit strategiyasi 10 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi 5.29% bo‘ladi deya prognoz qildi, bu esa 2004 yildan beri barcha prognozlar orasida 100-protsentilga to‘g‘ri keladi.

Biroq, fond bozori hozircha bu bosimni to‘liq hisobga olgani yo‘q—yoki aniqrog‘i, S&P 500 indeksining og‘irlikli qiymatini tashkil etuvchi bir necha aktsiyalargina hozircha sog‘-salomat. O‘tgan oyda o‘rtacha aktsiyalar 5% tushgan, S&P 500 esa deyarli o‘zgarmagan, indeksni faqat yarimo‘tkazgichlar sektori 6% oylik o‘sish bilan qo‘llab turgan.

Crossmark Global Investments bosh investitsiyalar direktori Bob Doll ogohlantiradi:agar Federal zaxira inflyatsiyani haqiqatdan ham 2%gacha tushirmoqchi bo‘lsa, moliyaviy shartlarni "cheklovchi" darajaga qadar qattiqlashtirishiga to‘g‘ri keladi, "bu esa fond bozoriga yoqmaydi." Chekka xaridorlar yo‘qligi, majburiy sotuvlarning davom etishi va siyosiy vositalarning ta’siri cheklangan vaziyatda, bu halokatli aylanish qachon buziladi—hali ham aniq javob yo‘q.